Plattdütsk Spraakwiesen – En lüttje Inföhren

Allgemeen 16 April, 2009

Nederdütsk of Platt(dütsk) – dat meent vandag all de Spraakwiesen in d’ Nörden van Dütskland, de anners as de middel- un boverdütsk Dialekten (Hoogdütsk) neet bi dat Twede Luudschuven mitmaakt hebben. Dat word ok dat Hoogdütske Luudschuven nöömt, umdat dat blot bi de hoogdütsk Dialekten to finnen is un anners nargens.

Daar is bi geböhrt, dat de Versluutluden sünner Stimm p, t un k sük annert hebben un to de Rievluden sünner Stimm f, s un ch worden bünd, of un to ok to de Affrikaten pf un ts (in’t minnerde Maat ok to kch). So is dat komen, dat Platt bi sien Luudstand faken mit anner Spraken tosamen geiht, as to’n Bispööl mit dat Engelske. (t.B. platt ‚Water’, engelsk ‚water’, Dütsk ‚Wasser’). Man dat Platt kennt kien „Standardplatt“, wat all Plattproters verstahn un proten könen. Kultuur- un Amtsspraak is in Noorddütskland nett as in heel Dütskland dat Standarddütsk, wat faken ok Hoogdütsk nöömt word.

Umdat daar kien Standardplatt is, fallt dat leep stuur, van’t Plattdütsk to proten as wenn’t een Spraak is. Dat lett mehr as’n Koppel van Dialekten, wat en paar Kennteken gemeen hett, man ok groot Verschelen. Un wiel een Spraakwies heel sacht na de anner overgeiht, is dat ok stuur nipp un nau fasttoleggen, waar de Grenzen van de Dialekten un van’t Platt in’t Geheel bünd.

In’t Süden gellt de Benrather Lien as Grenz van’t Platt tegen’t Hoogdütsk. Disse Spraakgrenz (Isoglosse) löpt dwars döör Dütskland, ruugweg up d’ Höchte van Düsseldörp na Frankfort (Oder). Daar worden de Spraakkuntreien mit utnanner hollen, waar de neet luudschuven Förm maken bruukt word (nordelk) un waar de luudschuven Förm machen bruukt word (südelk). Man dat gift ok noch anner Isoglossen, de as Grenz van’t Platt bruukt worden, umdat se luudschuven Förms van neet luudschuven Förms trennen. De Uerdinger Lien to’n Bispööl hollt ik un ich utnanner. Man Uerdinger Lien un Benrather Lien verlopen neet alltied an de sülvige Stee, un so is faken neet heel klaar, waar Platt uphollt un Dütsk begünnt.

Ok in d’ Westen van dat plattdütsk Land gahn de Menens over d’ Verloop van d’ Spraakgrenz utnanner. In Dütskland an d’ Nederrhien gift dat Spraakwiesen, de nett as Platt neet bi de Luudschuven mitmaakt hebben. Se liggen nordelk van de Benrather Lien un hebben historisk mehr mit de Spraakwiesen to doon, waar de nederlannske Hoogspraak van worden is. Un wiel daar doch’n bietje Verschill to’t Platt is, reken de Lüü dit „nederfranksk Dialekten“ of un to neet to’t Plattdütsk.

Man traditionell gift dat kein scharp Grenz tüsken de Spraakwiesen, de as ‚nederdütsk’ of ‚nederfransk’ inriegt worden. Eerst siet d’ Middent van dat 20. Jahrhunnert gahn de Dialekten sacht utnanner, de Staatsgrenz word ok en Spraakgrenz. De Dialekten in de Nederlannen kregen en Bült Infloot van de nederlannske Standardspraak, de verwandt Spraakwiesen up d’ dütske Sied kieken mehr na dat Standardhoogdütsk. T.B. seggen de Minsken in d’ limbörgske Dialekt in de Nederlannen to’n ‚Maihdösker’ combine (nett as in’t Standardnederlannsk) in d’ Dialekten up de dütske Sied, de daar heel verwandt to bünd, word maidosker seggt. Un waar de Oostfrees „Bispööl“ seggt, daar seggt de Groninger faken „vörbeeld“, umdat de Dütske „Beispiel“ seggt un de Nederlanner „voorbeeld“.

Up d’ anner Kant gift’t in de noordoostelke Deel van de Nederlannen, in Groningen, Drent, Gelderland un Overiessel, mennig Dialekten, de dicht mit de plattdütsk Dialekten up de dütske Sied van de Staatsgrenz tosamenhangen. Se worden Nedersaksisch nöömt. Umdat se unner dat Dack van dat Nederlannsk sitten, worden se vandag meest neet mehr tosamen mit dat Platt in Dütskland ankeken.

Oostelk is de dütsk-poolsk Staatsgrenz vandag ok de Spraakgrenz. Bit 1945 gaff dat noch mennig Plattproters in in Achterpommern, West- un Oostprüßen. Man de Minsken bünd na d’ Krieg daar meest ruutdreven worden. Daarum kann een seggen, dat de Spraakwiesen, de dat daar ehr gaff, vandag bold dood bünd.

In d’ Noorden geiht dat en bietje döörnanner mit de Spraken. An d’ Kant van d’ Plattdütskkuntrei word ok Däänsk (Süüdjüütsk) un Noordfreesk proot. Bi de Dialekten is de dütsk-däänsk Staatsgrenz neet liek de Spraakgrenz. Noordfreesk in Sleswig-Holsten un Seelterfreesk in Nedersassen bünd wall verwandt mit Platt, man dat bünd egen Spraken un hören neet bi’t Platt to.

Na Binnen is dat Updelen van’t Platt nett so stuur. Dat gift en traditionell Indelen van de Dialekten. Daar bünd neet all so recht mit inverstahn, man groff könen’s daar eens mit worden. Bi disse Indelen geiht dat um Schibboleths, dat bünd heel upfallend Kennteken, de in de Spraakwies van en bestimmt Kuntrei vörkomen. Nakomend Indelen is so van William Foerste 1957 openlik maakt worden un word ok noch faken so bruukt.

Eerst word daar dat Plattdütsk in twee groot Parten updeelt: Westplattdütsk un Oostplattdütsk. De Dialekten van’t Westplattdütsk worden in de dütske Bunneslannen Sleswig-Holsten, Nedersassen, Hambörg un Bremen proot, daarto in Westfalen un de nordelke Deel van Sassen-Anholt. (Wenn’t knippt höört daar ok dat Nedersaksisch ut de Nederlannen to.) Dit geheel Kuntrei is so ruugweg dat Land, waar al fröher Ollsassisk proot wurr. Dat is dat ollste Plattdütsk, waar wi bit vandag van gewahr worden bünd. Betekend för dat Westplattdütsk is, dat de Mehrtahl bi de Tiedworden in de Nutied up –(e)t billdt word, t.B. wi/ji/se maakt. Daar bünd blot Parten van dat Oostfreesk un dat Sleswigsk van utnohmen, de hör Plural up –(e)n billen. Man liekers hören se to dat Westplattdütsk to.

Oostelk daarvan kummt denn dat Oostplattdütsk. Disse Dialekten bünd döör dat dütsk Oostsiedeln in’t Middeloller togangkomen. Vandag word Oostplatt in Mekelnbörg-Vörpommern un Brannenbörg proot. Bit 1945 wassen daar ok mennig Minsken mit Platt as hör Spraak in de Lannen, de vandag Noordpolen un de Kaliningrader Kuntrei bünd. De Unnerscheed to dat Westplatt is, dat de Mehrtahl bi de Tiedworden in de Nutied up –(e)n billdt word, t.B. wi/ji/se maken.

Westplattdütsk word wieder updeelt in dree Parten. Westfaalsk word in de Lannesdeel Westfalen un in’t süüdwestelke Nedersassen bruukt un hett en paar Besünnerheiden. Eenmaal in’t hele Platt is, dat Westfaalsk twee verscheden lang a-Luden hett (t.B. Straot ‚Straat’ vs. maken ‚maken’. Daarto gift dat ok noch so nöömt kört of broken Tweeluden, wat een ok nargens anners finnen deit (t.B. siäker ‚seker’, broaken ‚broken’).

Bi dat Oostfaalsk in’t südelke Nedersassen un nordelke Sassen-Anholt fallt daartegen up, dat daar de Objektförms van de Personaalpronomen en bietje anners bünd. Waar anner Plattproters mi un di seggen, daar hebben de Oostfalen mik un dik.

De daarde Part van’t Westplatt is Noordnedersassisk (of Noordnederdütsk) in’t noordelk Nedersassen, Bremen, Hambörg un Sleswig-Holsten. Binnen dat Westplatt is allens Noordnedersassisk, wat kien Kennteken van’t Westfaalsk of Oostfaalsk hett. De noordnedersassisk Dialekten bünd neet besünners konservativ in hör Luudstand. Waar in ehr Tieden noch en groot Verschill tüsken verscheden Luden was, is in’t Noordnedersassisk faken wat tosamenfallen.

Bi’t Oostplattdütsk hebben wi fiev groterde Parten. Dat Mekelnbörg-Vörpommersk bruukt för dat Minnermaken dat upfallend Woordenn –ing (t.B. Kinning för ‚Lüttje Kind’). Butendem worden Sülvstluden vör –r faken verhogert (t.B. Uhr ‚Ohr’, hüren ‚hören’, irst ‚eerst’). Un nau disse Kennteken hett dat Middelpommersk weer neet, wat sük daar oostelk van ansluten deit.

Dat Brannenbörgsk of Märkisk hett mennig Kennteken, de wall up de Nederlanners torüggahn, de daar siedelt hebben. Daar höört de Förm met to, de an Stee van mit bruukt word. De Kuntreien van’t Oostpommersk un Nederprüüsk hören nu to Polen un Russland, de Spraakwiesen van daar bünd vandag bold dood bleven. Dat gift blot een Utnahm, dat is dat so nöömt Plautdietsch. Disse Dialekt ut de Landstreek van Westprüßen word vandag up de hele Wereld proot, umdat dat de Spraak van de Mennisten is. Disse protestantisk Glovensmeenskup hett de Spraak in d’ Loop van de Tied allerwegens mit hennohmen, t.B. na Kanada un Süüdamerika. Ok in Dütskland word Plautdietsch vandag weer proot.

Wenn een dat wull, denn kunn he de plattdütsk Spraakwiesen noch wieder unnerdelen. So word dat Noordnedersassiske t.B. faken updeelt in Oostfreesk, Eemslannsk, Ollenbörgsk, Noordhannoversk, Holstensk, Dithmarsisk un Sleswigsk. Bi dat Oostfreesk worden denn meest de Woorden as Schibboleths ankeken, de van de oll freesk Spraak overbleven bünd. So seggen de Oostfresen t.B. ‚hör‘ un ‚hum‘, waar anner Plattprotes ‚ehr‘ un ‚em‘ segggen.

Man een kann ok Warken in de Fackliteraturr finnen, waar dat weer anners utsücht un villicht Bentheemsk, Breemsk, Hambörgsk of dat Platt van d’ Elv-Weser-Kuntrei as egen Dialekten sehn worden. Wo dat Plattdütsk in Dialekten updeelt is, dat hangt daar temelk van of, mit welke Maat meten word. Wenn sük een neet up de Kennförms verlett, denn kann dat wesen, dat bi hum an d’ Enn de Indelen heel anners is.

Literatuur daarto:

  • Foerste, William: Geschichte der niederdeutschen Mundarten. In: Stammler, Wolfgang (Hrsg.): Deutsche Philologie im Aufriß. Bd.1. 2., überarbeitete Auflage. Berlin 1957. Sp. 1729-1898.
  • Sanders, Willy: Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch. Sprachgeschichtliche Grundzüge des Niederdeutschen. Göttingen 1982.
  • Schröder, Ingrid: Niederdeutsch in der Gegenwart. Sprachgebiet – Grammatisches – Binnendifferenzierung. In: Stellmacher, Dieter (Hrsg.): Niederdeutsche Sprache und Literatur der Gegenwart. Hildesheim u.a. 2004. S. 35-97.
  • Wiesinger, Peter: Die Einteilung der deutschen Dialekte. In: Werner Besch et al. (Hrsg.): Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung. 2. Halbband. Berlin/New York 1983. S. 807-900. [zu den niederdeutschen Dialekten: 872-892]

Temmo Bosse

2 Kommentaren bi dat Thema “Plattdütsk Spraakwiesen – En lüttje Inföhren”

  1. Termos Taten sagt:

    […] wohl zu ostfriesisch und zu wenig nordniederdeutsch. Naja, dann verwurste ich den Kram halt an weniger prominenter Stelle. […]

  2. Traubo sagt:

    Dat is heel moi, Temmo. Nettakraat dat, wat ik vandaag bruken do!
    hest du een van de Booken, de du daar angiffst? daar much ik wall maal een van lesen.

Schriev en Kommentar


Wordpress Themes van Mobile Themes / Jim / Übersetzt ins Deutsche von Pascal Senn
Copyright © 2007 Platt in Leer. All Rechten bi uns / All rights reserved.